PKOS (Polikistik Over Sendromu)

PKOS (polikistik over sendromu), düzensiz adet, erkeklik hormonu (androjen) fazlalığı belirtileri ve yumurtalıkların polikistik görünümüyle ortaya çıkabilen hormonal ve metabolik bir durumdur. Üreme çağındaki kadınlarda sık görülür; yaygınlığı ülkeye ve kaynağa göre değişir ve bir bölümü tanı almamıştır. Adından anlaşılanın aksine, tanı için yumurtalığınızda kist bulunması şart değildir. Tanıyı belirli ölçütlerle koyarız; tedaviyi ise şikâyetinize ve hedefinize (adet düzeni, tüylenme, kilo, gebelik) göre belirleriz. Aşağıdaki bilgiler genel bir çerçeve sunar, size özel bir tanı ya da tedavi önerisi değildir.

PKOS nedir?

PKOS'ta yumurtlamanız düzenli olmayabilir ve androjen hormonlarınız yüksek seyredebilir. Yumurtalıklardaki "polikistik" görünüm, aslında iri kistleri değil, çok sayıda küçük folikülü ifade eder. Bu yüzden ismi bazen yanıltıcı bulunur. PKOS, yumurtlama bozukluğuna bağlı gebe kalmakta zorlanmanın en sık nedenlerinden biridir; ama PKOS'u olan birçok kişi gebe kalabilir.

PKOS'un belirtileri nelerdir?

Belirtiler kişiden kişiye değişir ve tamamı bir arada bulunmayabilir:

• Seyrek, düzensiz ya da hiç gelmeyen adet
• Yüzde, göğüste ya da karında istenmeyen tüy artışı (hirsutizm), akne, saç dökülmesi
• Kilo artışı ve karın bölgesinde yağlanma
• Gebe kalmakta zorlanma
• Ruh hali değişiklikleri, kaygı ya da çökkünlük

Bu belirtiler başka hormonal durumlarda da görülebilir; bu yüzden tanıdan önce diğer nedenleri elememiz gerekir.

PKOS tanısı nasıl konur?

Güncel tıbbi görüşe göre tanıyı, Rotterdam ölçütleri denilen üç ölçütten ikisinin bulunmasıyla koyarız:

1. Androjen fazlalığı (muayenede tüylenme, akne gibi bulgular ya da kan testinde yüksek androjen)
2. Yumurtlama bozukluğu (düzensiz ya da olmayan adetler)
3. Polikistik yumurtalık görünümü (ultrason ya da AMH ile)

Yani ultrasonda polikistik görünüm olması tek başına PKOS demek değildir; ölçütlerden ikisi gerekir ve başka nedenlerin elenmiş olması beklenir.

Tanıda ultrason ve AMH testinin yeri nedir?

Yetişkinlerde polikistik yumurtalık görünümünü, uygun bir transvajinal ultrasonla folikül sayısı ya da yumurtalık hacmi üzerinden değerlendiririz; kullanılan ölçüt cihazın özelliğine göre değişir. Kandaki AMH düzeyi, yetişkinlerde polikistik yumurtalık görünümünün bir göstergesi olarak kullanılabilir; ama güncel görüşe göre AMH tek başına bir tanı testi değildir. AMH'nin yüksek olması tek başına PKOS tanısı koydurmaz; tanı yine yukarıdaki ölçütlere dayanır.

Ergenlerde PKOS tanısı nasıl konur?

Ergenlik sonrasındaki ilk dönemde adet düzensizliği ve akne gibi bulgular fizyolojik olarak da görülebildiğinden, ergenlerde PKOS tanısı için daha dikkatli bir yaklaşım gerekir. Güncel görüşe göre ergenlerde tanı, düzensiz adet ve androjen fazlalığı olmak üzere iki ölçüte dayanır; ultrason ve AMH ölçütleri bu yaş grubunda tanımlı değildir. Bu iki ölçüt birlikte karşılanmıyorsa "PKOS açısından artmış riskli" olarak izlenirsiniz ve olgunlaşma sürecinde yeniden değerlendirilirsiniz. Ergende kilo ve beden imajı konuları hassas olduğundan, değerlendirmeyi suçlayıcı olmayan bir dille yaparız.

PKOS tanısından önce başka hastalıklar nasıl dışlanır?

Tiroit hastalıkları, yüksek prolaktin, doğuştan böbreküstü bezi enzim eksikliği ve androjen salgılayan tümörler gibi durumlar benzer belirti verebilir. Androjen düzeyiniz çok yüksekse ya da belirtileriniz hızla ilerliyorsa bu olasılıkları özellikle araştırırız.

PKOS nasıl tedavi edilir?

Tedaviyi şikâyetinize ve hedefinize göre belirleriz. PKOS'un kesin bir tedavisi bulunmadığından hedef, belirtilerinizi kontrol etmek ve uzun dönem sağlık risklerinizi azaltmaktır. Dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite, kilonuz ne olursa olsun PKOS'u olan herkese önerilir. Kilo kaybına ihtiyacınız varsa, makul düzeyde kilo kaybı adet düzeninize ve metabolik değerlerinize olumlu yansıyabilir; bu süreci suçlayıcı olmayan, destekleyici bir dille yürütürüz.

Adet düzeni ve androjen belirtileri için hangi ilaçlar kullanılır?

Kombine hormonlu doğum kontrol hapları, üreme çağındaki yetişkinlerde düzensiz adet ve tüylenme için önerilebilir. Gebelik planınız yoksa, adet düzeninizi ve rahim iç tabakanızı korumak için progesteron grubu ilaçlar da düşünülebilir. Bu ilaçlar belirtilerinizi kontrol eder, PKOS'u ortadan kaldırmaz. Hormonlu yöntemlerin pıhtılaşma riski gibi yan etkilerini ve kullanım sınırlamalarını hekiminizle konuşmalısınız.

Metformin, vücut kütle indeksiniz yüksekse metabolik amaçla düşünülebilir; mide-bağırsak yan etkileri görülebilir. İnositol gibi takviyeler konusunda ise yarar sınırlıdır; kullanacaksanız kişisel tercihinize göre hekiminizle konuşmalısınız.

PKOS'ta metabolik izlem neden gereklidir?

PKOS'ta insülin direnci, kan şekeri bozukluğu, yüksek kolesterol ve tansiyon yüksekliği riski artar. Bu yüzden tanıda ve sonrasında kan şekeri durumunuzu (özellikle yük testiyle), kan yağlarınızı ve tansiyonunuzu düzenli aralıklarla değerlendiririz; gebelik planlarken şeker yükleme testi öneririz.

PKOS ruh sağlığını etkiler mi?

Evet. PKOS'ta depresyon ve kaygı daha sık görülür. Güncel görüş, tanı sırasında ve izlemde depresyon ve kaygı taraması yapılmasını önerir. Belirtiler tedavi edilebilir; yardım istemeniz tedavinin bir parçasıdır.

PKOS gebelik planını nasıl etkiler?

Düzensiz yumurtlama gebe kalmanızı zorlaştırabilir. Gebelikten önce sigara ve alkolü bırakmanız, tansiyon ve kan şekerinizi düzenlemeniz gerekir; aşırı kilonun gebelik oranınıza olumsuz etkisi ve gebelik öncesi vitamin kullanımı konularında size danışmanlık veririz. Güncel görüşe göre yumurtlama sorunu olan PKOS'lu kişilerde, başka bir kısırlık nedeni yoksa, ilaçla yumurtlama uyarımında ilk tercih olarak letrozol önerilir; sonraki aşamalarda gonadotropin enjeksiyonları, laparoskopik yumurtalık cerrahisi ve tüp bebek gündeme gelebilir. İlaç seçimini, kullanım koşullarını ve izlemi hekim belirler. Tüp bebek tedavisinde aşırı yumurtalık uyarımı sendromu (OHSS) riski PKOS'ta arttığından, bu riski tedavi planınıza dahil ederiz.

PKOS'lu kişilerde gebelik sırasında gebelik şekeri, preeklampsi, düşük, erken doğum ve sezaryen riski artmış olabilir; bu yüzden gebeliğinizi daha yakından izleriz.

PKOS'ta uzun dönemde hangi sağlık riskleri izlenir?

PKOS yalnızca üreme çağı sorunu değildir. Uzun dönemde tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, kan yağı bozuklukları, uyku apnesi, yağlı karaciğer ve ruh sağlığı sorunları açısından izlem gerekir. Yumurtlamanız uzun süre gerçekleşmediğinde, rahim iç tabakanız uzun süre koruyucu progesteron etkisi olmadan kalır ve iç tabakada aşırı kalınlaşma ve kanser riski artar. Bu yüzden aylarca adet görmediyseniz adet düzeninizin sağlanması önemlidir; adetsizlikten sonra beklenmedik bir kanamanız olursa bunu normal saymayın, değerlendirilmeniz gerekir. Normal bir smear ya da HPV testi sonucu, rahim iç tabakanızın değerlendirilmesini gereksiz kılmaz.